आज, ८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी वयाच्या ७५व्या वर्षी नाना पाटेकर यांचे गोव्यात निधन झाले. नानांचा पडद्यावरचा आवाज शांत झाला, पण ‘नाना’ नावाची भूमिका कायम राहणार. काही कलाकार पडद्यावर भूमिका साकारतात, तर काही कलाकार भूमिका जगतात
आणि काही कलाकार असे असतात, की भूमिका संपल्यानंतरही त्यांचा आवाज, त्यांची नजर आणि त्यांची देहबोली मनात घर करून राहते. आपले नाना पाटेकर हे याच शेवटच्या प्रकारातले कलाकार होते.
आज त्यांच्या निधनाची बातमी आली आणि अचानक त्यांच्या असंख्य भूमिका, संवाद आणि चेहऱ्यावरील भाव डोळ्यांसमोर उभे राहिले. ७५ वर्षांचे नाना पाटेकर गोव्यातील निवासस्थानी अस्वस्थ झाल्यानंतर रुग्णालयात नेण्यात आले. डॉक्टरांच्या प्रयत्नांनंतरही त्यांना वाचवता आले नाही. त्यांच्या निधनाची पुष्टी त्यांचा मुलगा मल्हार पाटेकर यांनी केली.
पण नानांची कहाणी केवळ एका अभिनेत्याच्या निधनाची नाही.
ती एका अशा कलाकाराच्या प्रवासाची आहे, ज्याने ‘हिरो’ होण्यापेक्षा ‘अभिनेता’ होण्याला अधिक महत्त्व दिलं.
नानांचा आवाज हीच त्यांची एक वेगळी ओळख होती. राग असो, वेदना असो, उपरोध असो किंवा विनोद.. त्यांच्या आवाजातील चढ-उतारातून संवादाला एक वेगळीच ताकद मिळायची. ‘क्रांतिवीर’मधील त्यांची आक्रमक भूमिका असो, ‘अब तक छप्पन’मधील पोलिस अधिकाऱ्याची व्यक्तिरेखा असो किंवा ‘वेलकम’मधील उदय शेट्टीचा विनोदी अंदाज असो, ते प्रत्येक भूमिकेत स्वतःची एक वेगळी छाप सोडायचे.
विशेष म्हणजे, ‘क्रांतिवीर’मधील त्यांचा प्रसिद्ध उद्गारांचा प्रसंग शूटिंगदरम्यान मोठ्या प्रमाणात उत्स्फूर्तपणे आकाराला आला होता, अशी आठवण त्यांच्या अभिनयाच्या प्रवासातील खास बाब म्हणून नोंदली जाते.
१९७८ मध्ये ‘गमन’मधून हिंदी चित्रपटसृष्टीत पदार्पण करणाऱ्या नानांनी पुढे ‘अंकुश’, ‘परिंदा’, ‘क्रांतिवीर’, ‘अग्निसाक्षी’, ‘खामोशी’, ‘अब तक छप्पन’, ‘अपहरण’, ‘राजनीती’, ‘वेलकम’ अशा अनेक चित्रपटांमधून वेगवेगळ्या छटा साकारल्या.
पण मराठी रसिकांसाठी त्यांच्या कारकिर्दीतील एक विशेष अध्याय म्हणजे ‘नटसम्राट’.
रंगभूमीवर आयुष्य घालवलेल्या गणपत बेलवलकरांच्या भूमिकेत नानांनी केवळ अभिनय केला नाही, तर वृद्धत्व, एकटेपणा, कुटुंब, कलाकाराची असहायता आणि आयुष्याच्या शेवटच्या टप्प्यातील वेदना प्रेक्षकांसमोर जिवंत केल्या. म्हणूनच नाना पाटेकर यांना केवळ हिंदी सिनेमाचा अभिनेता म्हणणे त्यांच्या कारकिर्दीला कमी लेखण्यासारखे ठरेल.
खलनायक असो किंवा विनोदी पात्र ‘नाना’ मात्र एकच. नानांच्या अभिनयाची खरी गंमत त्यांच्या विरोधाभासात होती. एकीकडे त्यांच्या चेहऱ्यावर संताप दिसला की पडद्यावरची व्यक्तीरेखा धोकादायक वाटायची. तर दुसरीकडे ‘वेलकम’मधील उदय शेट्टीने प्रेक्षकांना पोट धरून हसवलं.
गंभीर अभिनय आणि कॉमेडी यांच्यात एवढ्या सहजतेने वावरणारे कलाकार फार कमी असतात. त्यांनी स्वतःभोवती ‘स्टार’ची चौकट निर्माण केली नाही. त्याऐवजी त्यांनी प्रत्येक वेळी भूमिकेला स्वतःपेक्षा मोठं केलं.
नानांची ओळख केवळ अभिनयापुरती मर्यादित नव्हती. महाराष्ट्रातील दुष्काळग्रस्त आणि शेतकरी कुटुंबांसाठी काम करण्याच्या उद्देशाने त्यांनी मकरंद अनासपुरे यांच्यासोबत ‘नाम फाउंडेशन’च्या माध्यमातून सामाजिक काम केले. त्यांना भारतीय सैन्याशीही विशेष जिव्हाळा होता आणि त्यांना Territorial Army मध्ये मानद लेफ्टनंट कर्नल पद देण्यात आले होते.
कलाकार म्हणून प्रसिद्धी मिळाल्यानंतरही साधेपणाशी जोडलेले राहणे, ग्रामीण जीवनाशी नातं ठेवणे आणि सामाजिक प्रश्नांविषयी संवेदनशील राहणे ही त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची आणखी एक बाजू होती.
नाना पाटेकर यांना तीन राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाले. त्यांना २०१३ मध्ये पद्मश्रीनेही सन्मानित करण्यात आले. मात्र नानांच्या कारकिर्दीचा खरा पुरस्कार कदाचित त्यांच्या नावासोबत जोडलेली एकच गोष्ट होती. ‘नाना’ म्हटलं की दुसऱ्या कोणत्याही ओळखीची गरज पडत नव्हती.
निधनाच्या अवघ्या दोन दिवस आधी ‘द कॉन्फेशन’ या आगामी चित्रपटाच्या डबिंगबाबत त्यांची निर्मात्याशी चर्चा झाली होती. एका संवादाची डबिंग बाकी होती आणि त्यासाठी ते मुंबईत येणार असल्याचे त्यांनी सांगितले होते.
म्हणजेच शेवटच्या दिवसांपर्यंत त्यांच्यासाठी ‘काम’ सुरूच होतं आणि कदाचित हेच नाना पाटेकर यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचं सर्वात मोठं वैशिष्ट्य होतं. त्यांनी अभिनय केला नाही, त्यांनी आयुष्यभर भूमिका शोधल्या.
पण ‘क्रांतिवीर’चा आक्रोश, ‘नटसम्राट’ची वेदना, ‘अब तक छप्पन’ची कठोरता आणि ‘वेलकम’चा उदय शेट्टी हे सगळे नाना आपल्यातच राहणार आहेत.
कलाकार जातो पण त्याने निर्माण केलेली पात्रं कधीच मरत नाहीत आणि म्हणूनच नाना पाटेकर गेले नाहीत, तर ते त्यांच्या प्रत्येक भूमिकेत पुन्हा पुन्हा जिवंत होत राहतील.
Add Comment